Μια μικρή ιδέα για την Ελλάδα

kathimerini.gr

Τάκης Θεοδωρόπουλος

Το 1949, τον εμφύλιο πόλεμο δεν τον κέρδισε η Δεξιά, όπως υποστηρίζει το αριστερό αφήγημα. Για τον απλούστατο λόγο ότι ο εμφύλιος δεν ήταν μια σύγκρουση ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά. Ήταν μια σύγκρουση ανάμεσα στο Κομμουνιστικό Κόμμα, που εκπροσωπούσε στη χώρα μας τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό, και στις πολιτικές δυνάμεις που αντιμετώπιζαν την Ελλάδα ως κοινοβουλευτική δημοκρατία. Και είχαν συνταχθεί με τις δυτικοευρωπαϊκές δημοκρατίες και τις ΗΠΑ. Δεν χρειάζεται να είσαι ιστορικός για να ξέρεις ότι το πρώτο μετεμφυλιακό κράτος ήταν τύποις και ονόματι κοινοβουλευτική δημοκρατία, όμως στην πραγματικότητα, με τον αυταρχισμό του έδινε παράταση στο πνεύμα του εμφυλίου, που παρέμενε ζωντανό στο έδαφος της ελληνικής κοινωνίας.

Παρ’ όλα αυτά, από τη δεκαετία του ’50 ήδη είχαν εμφανισθεί οι πολιτικές δυνάμεις που επεδίωκαν τη μετάλλαξη του μετεμφυλιακού κράτους σε μια δημοκρατία δυτικοευρωπαϊκού τύπου. Ο εξευρωπαϊσμός της ελληνικής δημοκρατίας ήταν η νέα Μεγάλη Ιδέα, αυτή που οργάνωσε την πολιτική και κοινωνική δυναμική στη δεκαετία του ’60. Η άνθηση της καλλιτεχνικής δημιουργίας, από τον κινηματογράφο, το θέατρο και πάνω απ’ όλα το τραγούδι, ήταν μερικά από τα συμπτώματα μιας κοινωνίας που ήθελε να εξευρωπαϊσθεί. Το όραμά μας ήταν να γίνουμε σαν την Ευρώπη, να γίνουμε Ευρωπαίοι. Ακόμη και στην καθημερινή ομιλία η αδύναμη και χωρίς ιδιαίτερο κοινωνικό βάθος αστική Ελλάδα ζούσε με το βλέμμα στραμμένο στο Παρίσι και το Λονδίνο. Οι πολιτικές συγκρούσεις που οδήγησαν στο πραξικόπημα του 1967 στρέφονταν γύρω από τον εξευρωπαϊσμό της χώρας. Οι συνταγματάρχες καταλάβαιναν ότι «εξευρωπαϊσμός» συνεπάγεται μείωση της επιρροής που κατείχαν στο στρατοκρατούμενο μετεμφυλιακό κράτος. Το πραξικόπημα δεν στράφηκε εναντίον της Αριστεράς ούτε του λαού, ο οποίος το αποδέχθηκε χωρίς να αντιδράσει. Στράφηκε κυρίως εναντίον των αστών πολιτικών που επεξεργάζονταν τη μεταμόρφωση της Ελλάδας σε γνήσια κοινοβουλευτική δημοκρατία. Δεν είναι τυχαίο ότι το καθεστώς τους κατέρρευσε επτά χρόνια αργότερα επειδή, εκτός των άλλων, βρέθηκε ένας αστός πολιτικός ο οποίος έπεισε τους Έλληνες ότι μπορούμε να γίνουμε Ευρώπη. Ήταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, που επέστρεψε από τις μεταπτυχιακές σπουδές του στο Παρίσι.

Προς το παρόν η χώρα μένει προσκολλημένη στην ευρωπαϊκή νομιμότητα. Και καλά κάνει. Όμως, τι θα κάνει αν, ο μη γένοιτο, η Ενωμένη Ευρώπη διαλυθεί εκ των έσω, αν στις μεγάλες χώρες την εξουσία αναλάβουν οι αντιευρωπαϊστές;

Μέσα στην ατυχία μας, τη δικτατορία, την απώλεια ενός σημαντικού μέρους της Κύπρου, υπήρξαμε τυχεροί. Ως κοινωνία είχαμε σε κάτι να ελπίζουμε, κάτι να επιδιώκουμε. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν διχογνωμίες και αντιδράσεις, όμως η δυναμική ήταν προδιαγεγραμμένη. Ο Καραμανλής μάς είχε ρίξει στη θάλασσα και έπρεπε να μάθουμε να κολυμπάμε. Ακόμη κι όταν πρωθυπουργός έγινε ο «αντιευρωπαϊστής» Ανδρέας Παπανδρέου, όχι μόνον αποδέχθηκε την ευρωπαϊκή μας ένταξη αλλά την εκμεταλλεύθηκε δεόντως. Η Ευρώπη ήταν η καινούργια Μεγάλη Ιδέα της Ελλάδας, αυτή που αντικατέστησε τον αλυτρωτισμό της πρώτης μας ιστορίας. Ούτε η Εκκλησία, που τότε ακόμη δεν είχε ανοίξει διάλογο με τους καθολικούς, αντέδρασε στον εξευρωπαϊσμό μας. Αντιδρούσε μόνον το ΚΚΕ και η ακροδεξιά, μνησίκακοι αφού η «ευρωπαϊκή» δημοκρατία μας τους είχε ρίξει στο περιθώριο. Ηταν και κάτι ιδιότροποι διανοούμενοι, οι λεγόμενοι νεοορθόδοξοι, οι οποίοι ήθελαν να υπερασπιστούν την ιδιοπροσωπεία του ελληνισμού. Το γράφω με -ει γιατί θεωρώ ότι παράγεται από το προσωπείο και όχι από το πρόσωπο.

Ήμασταν τυχεροί διότι η δική μας Μεγάλη Ιδέα είχε εναρμονισθεί με τη Μεγάλη Ιδέα της Ευρώπης, η οποία στα τέλη του περασμένου αιώνα αποκτούσε όλο και περισσότερη δύναμη και αυτοπεποίθηση. Με πολιτικούς ηγέτες που είχαν ζήσει τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, άρα ήξεραν πολύ καλά την αξία της Ενωσης, και με ένα διεθνές περιβάλλον που ευνοούσε τη δημοκρατία. Αποκορύφωμα η πτώση του τείχους του Βερολίνου και η ένταξη στην Eνωση των χωρών που είχαν απελευθερωθεί από το Σιδηρούν Παραπέτασμα. Πτωχή, πλην όμως τιμία ακόμη, με τον Παρθενώνα για φόντο, η ψωροκώσταινα μεταμορφωνόταν σε πλουτοκώσταινα και αποκτούσε την αυτοπεποίθηση ότι συμμετείχε σ’ έναν μεγάλο διεθνή οργανισμό.

Δεν θα ασχοληθώ με όσα ακολούθησαν. Είναι πολύ πρόσφατα και όλοι τα θυμόμαστε. Η Ευρώπη, στο όνομα της πολυπολιτισμικότητας άρχισε να εγκαταλείπει την ταυτότητά της, η Ελλάδα πτώχευσε και οι γεωπολιτικές ισορροπίες ανετράπησαν. Η Ευρώπη είχε χάσει την ανάσα της και έμοιαζε να μην καταλαβαίνει πώς είναι ο καινούργιος κόσμος που διαμορφώνεται. Δύσκολα τα πράγματα για τα μεγάλα ευρωπαϊκά κράτη, δυσκολότερα ακόμη για τη μικρή Ελλάδα η οποία έχασε το αζιμούθιό της. Προς το παρόν μένει προσκολλημένη στην ευρωπαϊκή νομιμότητα. Και καλά κάνει. Όμως, τι θα κάνει αν, ο μη γένοιτο, η Ενωμένη Ευρώπη διαλυθεί εκ των έσω, αν στις μεγάλες χώρες την εξουσία αναλάβουν οι αντιευρωπαϊστές; Τότε θα χρειαστεί να βρούμε μια δική μας ιδέα. Ας είναι και μικρή. Αρκεί να είναι ιδέα.