Εκλογές και διαφθορά

Καθημερινή

Τάκης Θεοδωρόπουλος

Το αποτέλεσμα των εκλογών στη Σερβία δείχνει, αν μη τι άλλο, ότι ακόμη και τον 21ο αιώνα ένα κοινωνικό κίνημα μπορεί να αλλάξει το πολιτικό καθεστώς. Οι συγκεντρώσεις ξεκίνησαν με αφορμή την γκρεμισμένη στέγη στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, που άφησε πίσω της 15 νεκρούς και πολλούς τραυματίες. Η στέγη γκρεμίστηκε μετά την ανακαίνισή της, που είχε γίνει το 2024. Το δυστύχημα ήταν η αφορμή για να αποκαλυφθεί η διαφθορά του καθεστώτος που είχε εγκαταστήσει ο Βούτσιτς στην πολύπαθη δημοκρατία. Ο ίδιος στην αρχή αποκάλεσε τους διαμαρτυρόμενους, φοιτητές ως επί το πλείστον, τρομοκράτες, μετά όμως αναγκάστηκε να πενθήσει μαζί τους. Δύο χρόνια αργότερα, τις εκλογές κέρδιζε ο αυτοσχέδιος πολιτικός σχηματισμός που δημιούργησαν οι φοιτητές με επικεφαλής έναν καθηγητή Νομικής, αν δεν κάνω λάθος, ο οποίος έως τότε δεν είχε πολιτική εμπλοκή. Ποια θα είναι η συνέχεια κανείς δεν ξέρει. Το πρόγραμμα του σχηματισμού που κέρδισε τις εκλογές μέχρι στιγμής αναφέρεται μόνο στην καταπολέμηση της διαφθοράς, κάτι που σίγουρα δεν αποτελεί κυβερνητικό σχέδιο από μόνο του. Είναι άγνωστο ποια είναι η στάση που θα ακολουθήσει η Σερβία απέναντι στην Ευρώπη, κυρίως δε απέναντι στο κατεξοχήν ζήτημα της ευρωπαϊκής πολιτικής στην περιοχή και όχι μόνο, τη στάση στην εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Το καθεστώς του Βούτσιτς είχε φιλικές σχέσεις με τη Ρωσία, αλλά και με την Κίνα. Δεν υπάρχουν όμως ψευδαισθήσεις ως προς αυτό. Το «κίνημα» που κέρδισε τις εκλογές δεν είναι απαραιτήτως πιο φιλοευρωπαϊκό. Όταν η Βουλγαρία και η Ρουμανία είναι ήδη μέλη της Ε.Ε. και η Αλβανία ακολουθεί τις ενταξιακές διαδικασίες, ακόμη και η Βόρεια Μακεδονία, η Σερβία παραμένει στο περιθώριο. Η προοπτική ένταξής της στην Ε.Ε. μοιάζει πιο μακρινή σήμερα από όσο ήταν πριν από είκοσι χρόνια.

Ιστορικό παράδοξο, αφού η Σερβία, όταν ήταν ο πυρήνας της πρώην Γιουγκοσλαβίας, από όλες τις χώρες των Βαλκανίων ήταν αυτή που βρισκόταν πιο κοντά στην υπόλοιπη Ευρώπη. Και δεν αναφέρομαι μόνο στην πολιτική στάση της στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, όταν δεν συμμετείχε στο Σύμφωνο της Βαρσοβίας, αλλά ήταν μέλος του Κινήματος των Αδεσμεύτων –περισσότερο φαντασίωση φιλόδοξων ηγετών και λιγότερο πολιτική οντότητα– αναφέρομαι και στην πολιτισμική της ταυτότητα. Θα μου πείτε ότι η Κροατία ήταν μέλος της Ομοσπονδίας αλλά ήταν και χώρα της Κεντρικής Ευρώπης. Αλλά και ο κινηματογράφος της, για παράδειγμα, με τον Κουστουρίτσα ή η λογοτεχνία της με τον Ντανίλο Κις ή τον Μίλοραντ Πάβιτς είχε αμιγώς ευρωπαϊκή ταυτότητα. Το ιστορικό παράδοξο παύει να είναι τόσο παράδοξο αν υπολογισθεί ο πόλεμος που διέλυσε την πρώην Γιουγκοσλαβία τη δεκαετία του ενενήντα. Το μόνο κομμουνιστικό καθεστώς που δεν ήταν δορυφόρος της Μόσχας κατέρρευσε με τον πάταγο ενός οιονεί εμφυλίου πολέμου. Η Ιστορία δεν διορθώνεται από τα «αν», οπότε δεν έχει νόημα να αναρωτηθεί κανείς τι θα είχε γίνει αν η Γερμανία δεν είχε οργανώσει την απόσχιση της Σλοβενίας και της Κροατίας από την Ομοσπονδία, κι αν στη Σερβία δεν κυριαρχούσε ένας εθνικιστής μιξοβάρβαρος από το Μαυροβούνιο, περιστοιχισμένος από αδίστακτους επιτελείς που μετέτρεψαν τον εμφύλιο πόλεμο σε ανθρωπιστική σφαγή με θύματα κυρίως μουσουλμάνους.

Στην πρώην Γιουγκοσλαβία διεξήχθη ο πρώτος πόλεμος σε ευρωπαϊκό έδαφος μετά τον Β΄ Παγκόσμιο. Και εκεί αναδείχθηκε η αδυναμία της Ευρώπης να διαχειρισθεί ακόμη και τα προβλήματα που η ίδια είχε προκαλέσει. Και μάλιστα σε μια περίοδο, λίγο πριν από το μιλένιουμ, όταν η Ευρώπη πίστευε πως ο κόσμος που είχε χτίσει για τον εαυτό της ήταν του χεριού της. Ο Μιτεράν και ο Κολ δεν τόλμησαν να στείλουν στρατό στη Γιουγκοσλαβία. Τους απέτρεψαν οι στρατιωτικοί τους. Οπότε έκαναν αυτό που ήξεραν να κάνουν οι Ευρωπαίοι σε όλον τον εικοστό αιώνα. Κάλεσαν τους Αμερικανούς. Βομβάρδισαν ανελέητα, κατέστρεψαν υποδομές, γκρέμισαν τις γέφυρες του Δούναβη, για να φτιάξουν ένα μωσαϊκό κρατιδίων όπως το Μαυροβούνιο και η Βόρειος Μακεδονία. Και να απομακρύνουν τη Σερβία από τον Δυτικό κόσμο. Μια μικρή λεπτομέρεια που δείχνει όμως τη δύναμη των συμβόλων, όπως η καταστροφή των γεφυρών του Δούναβη. Ενα από τα μεγάλα κλασικά έργα της σερβικής λογοτεχνίας είναι «Το γεφύρι του Δρίνου» του Ιβο Αντριτς.

Η Σερβία αυτήν τη στιγμή βρίσκεται μακριά από την Ε.Ε., αλλά δεν παύει να είναι μια ευρωπαϊκή χώρα. Όσα ψυχολογικά ρήγματα και αν προκάλεσε η δεκαετία του ενενήντα. Και επειδή η χρονιά αυτή –όχι η ημερολογιακή– είναι χρονιά εκλογών στην Ευρώπη, νομίζω ότι έχει σημασία να μην αγνοήσουμε τις εκλογές στη Σερβία. Όπου εκείνο που μέτρησε είναι η διαφθορά του καθεστώτος. Αυτήν που εκμεταλλεύονται στο έπακρο οι ανερχόμενες δυνάμεις των άκρων στις ευρωπαϊκές χώρες για να παραμερίσουν τα κεντρώα καθεστώτα.